Ngā Tikanga Ora Moko Kiri 101: He Hōtaka Ora Rā-Tahi-Rā

Ehara i te mea uaua ngā tikanga ora, engari ko te ōrau e nui ana. Mahia ngā mea tika i te wiki tika ā ka tau pai te moko kiri ki tō kiri. Mahia ana ki waho ake i te raupapa — ka tāuiuia, ka ngaro ana te tae, ka pakiaka rānei.

He aha te āhua o ngā tikanga ora i roto i ngā hāora rua tekau ma whā tuatahi?

Waiho i te āpiti kaitoitoi mō te wā i tōhea e ia, e rua ki ngā hāora rua tekau tōtika. Ka horoi māmā i te moko kiri me te wai māeneene me te hōpua kore-haunga, pūkutia ki tā ka māunu, ka waihotia kia manawa i ā e heria ana e tō kaitoitoi he pēpā kiri tuarua.

Ko ngā hāora rua tekau ma whā tuatahi ko te wā tino tino o te ora katoa. Ko tētahi moko kiri hou he tūāhanga pakuia tuwhera — he papa kotahi o ngā kiko-kori i runga i tētahi wāhi taurite o te kiri — ā, ko ōu mahi i te rā tuatahi ka whakatau i te ara mō ngā wiki whā e heke ana.

Hīkoi tuatahi: whai i ngā tohutohu āpiti a tō kaitoitoi. Mēnā i whakamahia rātou ko tētahi āpiti māmā tikanga, ka tangohia ake i waenga i ngā hāora e rua ki ono. Mēnā i whakamahia rātou ko tētahi pēpā kiri mārama (Saniderm, Tegaderm, ōrite rānei), ka noho mō ngā rā e toru ki rima mēnā ka kī ana i te roto, ka tīmata rānei te pakiaka i ngā tapa. Ko ngā āpiti rerekē he wā rerekē; kaua e whakaaro noa.

Hīkoi tuarua: horoi. Whakamahia te wai māeneene — kaua ko te wera. Whakamahia tētahi hōpua māmā, tae kore, ōkawa-kore. Mihimihia mā ngā ringa māmā, kaua ko tētahi kahu hōroi. Horohia māmā. Ko te whāinga ko te tango i ngā plasma, ko te hinu noa, me ngā otaota mai i te āpiti, ehara i te ūkui.

Hīkoi tuatoru: pūkutia ki tētahi tāwiri pepa māmā, kōwete hou rānei. Kaua e ūkui. Ka waihotia ai te moko kiri ki te maui-maui i roto i ngā miniti tekau ki tekau ma rima i mua i te tāpiri o ēhea mea.

Kaua e tāpiri i te waiora i te horoi tuatahi mēnā ka tōtō tonu ana te moko kiri. Ka tukua ai e ia ki te manawa mō ngā hāora ruarua. Ko te aratohu a Te Whatu Ora — Health New Zealand e ārahina ana i ngā tikanga hauora moko kiri e tika ana mō te whakaritehanga Aotearoa.

Ko te pātai moe e tika ana mōna anō. Ko te pō tuatahi ko te raru nui, nā te mea ka tōtō tonu ana te plasma ā ka māu te moko kiri ki ngā pepa. Tāria tētahi kōwete kuru hou, tī taura hou rānei ki runga i te ahunga wāhi e okioki ai te moko kiri. Mēnā kei runga i tētahi ringa, waewae rānei, moe me te wāhanga i runga ake o te kāpiti. Ko te tūāhanga atu o te hinu me te plasma ki ēhea mea ka pā ana — he mea noa tērā, ehara i te tohu he hē ēhea mea.

Me pēhea te horoi me te whakamoheao i tētahi moko kiri hou i te tikanga tika?

Horoihia e rua ngā wā i ia rā me te wai māeneene me te hōpua kore-haunga, pūkutia kia maunu, ā, āpitia i tētahi kārehe iti o te waiora kore-haunga. Kaua e tino-whakamoheao — he āhua māmū, kaua ko tētahi kiri māmū — ā, kaua rawa e āpiti anō me ēhea mea i tōhea e tō kaitoitoi.

I muri i te rā tuatahi, ka māmā te tikanga ā ka āhua taurite. E rua ngā wā i ia rā mō ngā wiki tuatahi e rua: horoi, maunu, whakamoheao. Ko tērā ko te pūtahi katoa o ngā tikanga ora, whakamahia māmā.

Ko te tikanga horoi ka rite tonu ki te rā tuatahi. Wai māeneene, hōpua māmā ōkawa-kore, ngā ringa māmā, āhua pōhiri-pōhiri māmā, kāore he ūkui, kāore he kahu hōroi. Horohia māmā. Pūkutia kia maunu. Ko te hapa tikanga tino ana iinei ko te whakamahi i tēhea hōpua kei roto i te horoi — ko ngā hōpua ārai-mate me te triclosan, ko ngā wai horoi kiri me ngā haunga, ko ngā mea whakangāwari ka ōkawa katoa i te moko kiri ora.

Ko te whakamoheao ko te wāhi e huri ana te nuinga o ngā tāngata ki reira. Ko te hiahia ko te pupuri i te moko kiri māmū rawa atu. Ka mākinokino tērā. E hiahia ana tētahi moko kiri ora ki te hau, ā, ko te tino-tāpiri ka mau ana te māmū ki te kiri, ka tāurua ana te ora, ka taea ana te tango i te hinu i roto i ngā pakiaka muatata. Ko te rahi tika ko te iti rawa atu — kia kotahi kia māmū, kaua ko tētahi tae e kitea ana i tētahi pūāwai.

Whakamahia tētahi waiora kore-haunga (tauira, Aquaphor mō ngā rā tuatahi, ka mutu ko tētahi kaukautanga māmā kore-haunga pērā i a Lubriderm, Cetaphil, Aveeno rānei i ōna pakiaka ai) noa ake i tētahi hinu moko kiri ake. Kaua e whakamahi hinu-petroleum anake hei waiora i tua ake o te rā toru — ko ērā ka ārai ana ā ka hiahia tō kiri ki te manawa.

I roto i te wāhanga pakiaka (ko ngā rā 5 ki 14), ka pakiaka te moko kiri pērā tō kā. Kaua e keru. Kaua e ūkui. Ko te mākorokoroko he mea noa; pāpātia, kaua e ūkuia. Mēnā e hiahia ana koe ki ngā kōrero mō te pakiaka ake, tirohia ngā mahi i roto i te pakiaka.

Ko ngā kākahu e nui ake ana i ngā tūmanako o ngā tāngata i roto i te wāhanga horoi-me-whakamoheao. Ko ngā nonoka o te tōtini ki runga i tētahi moko kiri atipaʻe, ko ngā tōtini sutia ki runga i tētahi hoahoa pokohiwi, ko ngā pēpā mātoru ki runga i tētahi hoahoa tatai tāmutu — ko ēhea mea ka ūkui ana i tētahi moko kiri ora ka tōso ai i te kōpura pakiaka, ka taea ana te tiaki o ngā hinu tafea. Mō ngā wiki e rua, mau i tētahi mea māmā, māmā o te kuru ki runga i te moko kiri ā ka hurihia ia i ia rā.

Ko ngā tohu tēhea e tikanga ana i roto i te ora, ko ngā tohu tēhea e hia ana tētahi rata?

Ko te poka whero māmā, ko te pona, ko te mākorokoroko, ko te pakiaka, me te tōtō plasma māmā i ngā rā toru ki rima he mea tikanga. Ko te whero neke i tua o te rā rima, ko te huka, ko te mate, ko ngā raina whero e rere ana mai i te moko kiri — ko ērā e hia ana tētahi rata i tēnā rā tonu.

Ko te nuinga o ngā māharahara tikanga ora ka puta mai i te kore mōhio i te rereketanga i waenga i te ora ka kite pakiaka me te ora kua hē. Ko tēnei rereketanga e nui ana nā te mea ko ngā mate moko kiri e kore ana, engari e moni ana, ā, ko ngā tohu e hia ana i ngā mahi hauora e mārama ana mēnā ka mōhio ana koe ki ngā mea e rapu ana.

Ko ngā mea tikanga: ko tētahi karauna poka, whero māmā rānei e taka ana i te moko kiri mō ngā rā toru ki rima; ko te pona māmā; ko te māhana ki te pā i roto i ngā hāora rua tekau ma whā tuatahi; ko te tōtō plasma māmā, āhua kapua rānei; ko te mākorokoroko ka nui ake i roto i te wāhanga pakiaka; ko te moko kiri ka kite māmā, kowhai, toka rānei i roto i te pakiaka; ko ngā ngutu iti ka hinga mai me te kiri tae-i-kohuia. Ko ēnei katoa he wāhanga o te ora tikanga.

Ko ngā mea ehara i te tikanga ā ka hia ana tētahi rata i tēnā rā tonu: ko te whero ka neke ki waho i tua o te rohe moko kiri mōteatea i tua o te rā toru; ko ngā raina whero e rere ana i waho mai i te moko kiri (he tohu o te mate io); ko te pirau e kowhai, kākāriki, haunga kino rānei; ko te huka, ko te makariri, ko te māuiui whānui rānei; ko tētahi moko kiri ka nui tonu ana te mamae i tua o te rā toru kaua ko te heke; ko te pona tere e kore ana e heke i te hāpara. Ko te āratohu hauora moko kiri a Mayo Clinic he tauāpui pai mō te aho i waenga i te tūkino me te mate.

Ko ngā āhuatanga kai-mamae he momo motuhake. Ka puta ana i te wā o te moko kiri, ka puta rānei — ko te āhua tino tikanga — ko ngā wiki e heke ana, ko ētahi wā i tētahi tae hinu anake (ko ngā whero me ngā kowhai ko ngā mea tino tikanga). Ko tētahi kiri mākorokoro ka mutu ki tētahi tae kotahi he āhuatanga kai-mamae, ehara i te mate, ā, ka hiahia ana ki tētahi rata kiri kaua ki tētahi tari hauora tere.

Mēnā ka māharahara ana koe, whakaahuahia te moko kiri ia rā. Ko te āhua rua-atu o te rā toru me te rā rima ka kī ki a koe mēnā ka nui tonu ana te whero, ka heke rānei, ā, ko tērā ko te tūāhuatanga mōhio rawa atu e taea ana e koe ki tētahi kaitiaki hauora.

Ka āhea e taea ai te kaukau, te whakangahau, te rā rānei anō?

Ko te mahi ngāwari noa mai i te rā toru, ko te whakangahau katoa mai i te wiki rua, ko te kaukau me ngā tāpu mai i te wiki toru ki whā i muri i te kati katoa, me te rā tōtika anake i muri ake i te wiki whā — ko te SPF 30+ i muri mai mō ake tonu mō te ora o te moko kiri.

Ko te wāhanga whakamutunga o ngā tikanga ora ko te manawanui. Ka kitea ora te moko kiri i roa ake i tōna ora tūturu; ka kati te kiri mata i roto i te wiki rua, engari ka tonu ana te tatau o ngā paparanga kiri hohonu mō ngā wiki whā ki ono atu. Ko te hoki tere rawa atu ki ngā mahi tikanga ko te take tino ārahina rawa atu e paea ai tētahi moko kiri.

Ko te whakangahau: ka taea te neke māmā mai i te rā toru mēnā ko te moko kiri kei tētahi wāhi kāore e eke nui ana. Karo i te hūpē tōtika ki runga i te moko kiri mō te wiki tuatahi, ā, karo i ēhea neke ka eke ana i te kiri i raro i te hoahoa — ko tērā ko ngā haul ake mēnā ko te moko kiri ki runga i tētahi ringa, pokohiwi rānei. Ka tīmata te whakangahau katoa i te wiki rua, ka kati ana te mata me te pakiaka mutunga.

Ko te kaukau, ko ngā tāpu, ko ngā puna wera, me ngā rūma tōioi: karo i ērā katoa tae noa ki te kati katoa o te moko kiri, ko tērā ko kāore he pakiaka, kāore he tāpiri, kāore he āhua toka. Ko tērā ko te wiki toru ki whā. Ka uru ana tētahi moko kiri ora ki roto i te wai roto, moana, puna roto, ko te tūāhuatanga pokenga ka eke, ā, ka tango i te hinu mai i te kiri kāore anō i mutu ana te kati. Ka taea ngā horoi i ia wā; ko te āpukutia kāore.

Ko te rā: ko tēnei ko te tākai roa. Ko te rā tōtika ki runga i tētahi moko kiri ora i mua o te wiki whā ka tae mai ngā pakiaka rerekē, ā, ka taea te tāuiuia. I muri i te wiki whā, ka haumaru te moko kiri ki te whakaputanga, engari ko te UV ko te āhuatanga kotahi tino ana mō te ngaro roa. Tāwiria he SPF 30, nui ake rānei, ki runga i ēhea moko kiri kitea, ia wā, mō ake tonu mō te ora o te āhua. Ko tētahi moko kiri e noho ana ki runga i tētahi ringa ā ka kitea ia rā kāore i te SPF ka ngaro ana te āhua o roto i ngā tau rima; ko tērā anō moko kiri me te SPF pūmau ka mau mō ngā tekau tau e rua.

Mō ngā huarua tuatahi, ka ārahina te horopaki mō ngā huarua tuatahi i te āhua whānui, ā, ko te aho ora moni e whakatau ana i ngā tūmanako mō te roa o te ora katoa.

Hōtaka tikanga ora rā-tahi-rā (R1 / R3 / W1 / W2 / W4)

tikanga ora — Ko te huinga o ngā tikanga horoi, whakamoheao, me ngā mahi tiaki i mahia i roto i ngā wiki whā ki ono i muri i te tā i tētahi moko kiri. Ko ngā tikanga ora tika ka whakaata i te āhua o te tau o te hinu, i te āhua o te hoahoa, me te ora kāore e tāuiuia, e mate rānei ana.