E Hia Te Roa O Te Whakaora O Te Tā? He Wā Tūturu

Ko te whakautu pono he roa ake i tā te mata e whakaatu ana. Ka kati te papanga kitea i roto i te rua wiki, engari ka tau ngā papanga kiri hōhonu mō tētahi marama anō. Ka whai ngā tohu mō te kaukau, te whakapakari, me te rā i te wā hōhonu, kaua i te wā kitea.

E hia te roa o te whakaora katoa o tētahi tā tūturu?

Ka kati te kiri mata i roto i te rua wiki tata. Ka haere tonu te whakaora kiri hōhonu mō te whā ki te ono wiki anō, nō reira kua tino ora te tā i waenga i te ono ki te waru o ngā wiki. Ka noho ngā tā nui ake, mātotoru ake rānei ki te pito roa o tērā awhe.

Ko te rerekētanga i waenga i te āhua o te tā me te tūturu o tōna ora te take o te nuinga o ngā hapa ka taea te karo i te wā tiaki. Hei te rā tekau mā whā, he māori te āhua o te mata: kua mutu te whakapī, kua hoki mai te tae, ā, ka rite te tā ki te kiri anō. Ehara tērā i te ōrite ki te tino ora.

Ka puta te whakaora i ngā papanga e rua e inaki ana. Ko te epidermis — te papanga waho o te kiri — ka whakahou tere rawa, nā te mea koinā tōna mahi. Ka tūmataika tētahi whara whakahaere pērā i te tā i tētahi urupare whakaora-whara e kati ai te mata i roto i te tekau ki te tekau mā whā rā mō te nuinga o te tangata. Koinā te wāhanga ka kite koe i ngā pukupuku, te whakapī, me te hokinga mai ki te kiri āhua-māori.

Ka puhoi ake te dermis. Ka whakatakotoria te wairākau ki te papanga kiri, he hōhonu rawa kia kore e taea e te tinana te tango ngāwari, ā, ka roa ake te tau o ngā kiko huri noa ki tō rātou āhua whakamutunga. Ka whakahangaia anō te kōrōtiti, ka kati ngā paipai-mikoiti, ā, ka mōkito te urupare ārai-mate puta noa i te whā ki te ono wiki anō. I tēnei wā he whakaraerae te tā ā-hanganga i ngā āhuatanga kāore e kitea — ka taea tonu e te kaukaururu te kukume i te wairākau, ka taea tonu e te UV te whakatau koretake, ā, ka taea tonu e te whakaheke kaha te whaitohu.

Ka whakaroa te rahi me te mātotoru i te wā. Ka mutu tētahi tā toi-raina iti i te ringaringa i te awhe whā-ki-te-ono-wiki; ka roa ake i te tekau mā rua wiki te tau o ngā papanga hōhonu o tētahi tuara katoa me te whakaki tae taumaha. Ka whakaahua te tirohanga whānui ki te whakaora whara kiri a te National Institutes of Health i ngā wāhanga kei raro — te kati toto, te whakahihi, te whakatipu, te whakahanga anō — e rere ana i te wā ōrite, ahakoa te take.

Ko te tikanga whaihua: whakapono ki te wā hōhonu. Ki te whakaaro koe kua ora te tā hei te rā tekau mā whā, ka hoki koe ki ngā mahi kāore anō te dermis kia rite — ka puta te utu hei wairākau koretake, hei whakamemeha tōmua i ngā marama o muri mai.

He aha ngā take e tere ai, e puhoi ai rānei te whakaora?

Ko te pakeke, te moe, te whakamākū, te kaipaipa, te waipiro, te hauora ārai-mate, me te wāhi o te tinana e noho ai te tā, ka huri katoa i te wā. Ka ora tētahi rangatahi kore-paipa me te tā ringaringa i te toru wiki; ka ngāwari noa te waru wiki mō te kaumātua whā-tekau kaipaipa me te tā waewae.

Ehara te whakaora i te karaka pūmau. Ka whakaaro te wā tūturu he pakeke hauora, he tā āhua-nui, he wāhi tinana ngāwari. Ki te huri tētahi o ēnei taupū, ka neke te whakaora tūturu mā ngā rā, ngā wiki rānei.

He nui ake te pānga o te wāhi i tā te nuinga o te tangata e whakaaro ai. Ka tere rawa te whakaora o ngā ringaringa, ngā waewae-pona, me ngā kūhā o waho — he pai te toto, he iti te nekeneke, he māmā te pupuri mā. Ka puhoi rawa ngā ringaringa, ngā waewae, ngā rara, me roto o ngā pona. He puhoi rawa ngā waewae nā te mea ka noho ki ngā hū, ka pā ki te werawera, ā, ka noho tata ki te whenua he maha ngā kitakita. He puhoi ngā rara nā te mea ka piko i te hā, e raru tonu ai te mata. Whakaarohia tētahi ki te rua wiki anō mō ēnei wāhi.

Ka pā te pakeke ki te whakaora pērā i tana pānga ki ia whara: he raina, he hē te ahunga. Ka puhoi ake te whakahou kiri i ia tekau tau, ā, ka kitea te āputa hei ō tau whā-tekau. Ko tētahi tā e rua wiki te whakaora-mata i te rua-tekau-mā-rima ka toru wiki i te whā-tekau-mā-rima, ka whā wiki i te ono-tekau.

Ka āta-whakaaro-korehia te moe me te whakamākū. Ka mahi te tinana i te nuinga o ana mahi whakatika i te moe hōhonu, ā, ka whakaiti mārire ngā pō whitu-ki-iwa-haora i ngā wiki tuatahi e rua i te wā whakaora. Ka huri te kore-wai i te ara kē — ko te wai te kawe o te urupare ārai-mate, ā, ka puhoi ake te whakaora o ngā mea katoa mēnā kua mate-wai te tinana.

Ko te kaipaipa te take whakahaere nui rawa. Ka whakawhāiti te nikotini i ngā paipai toto, e iti ai te hāora me te kai-tipu ki ngā kiko whakaora. Ka kōrero pūmau ngā kaipaipa kaha mō ngā wā whakaora roa ake me ngā huringa pukupuku-keri. He ōrite te raruraru o te waipiro i te wiki tuatahi — ka whakahauanu i te toto, e roa ai te whakaheke plasma i ngā haora 48 tuatahi, ā, ka whakamate-wai i te tinana mō ngā rā o muri.

Ko te tūnga ārai-mate te take huna. Ka whakaroa ngā mea katoa e pēhi ana i te pūnaha ārai-mate — te ahotea mau roa, te māuiui hou, ētahi rongoā. Mēnā e tango ana koe i tētahi rongoā pēhi-ārai-mate, mēnā rānei he mate ārai-mate-anō tōu, kōrero ki tō tākuta me tō kaitā i mua i tō pukapuka. Mō te tikanga ā-rā katoa e whakahaere ai i ngā taupū ka taea e koe te whakahaere, tirohia te tikanga tiaki whānui.

Āhea ka haumaru te kaukau, te paninga rā, te whakapakari anō?

Korikori māmā mai i te rā tuatoru, whakangungu katoa hei te rua wiki ina mutu te whakapī, kaukau me te kaukaururu mai i te toru ki te whā wiki ina kati katoa te mata, me te rā tika i muri anake o te whā wiki me te SPF 30+ i muri mō te oranga o te tā.

He whakaaetanga tōna anō tā ia mahi nā te mea he rerekē te pānga o ia mahi ki te kiri whakaora. Ko te whakaaro he pātai kotahi "āhea au ka hoki ki te māori" te take auau rawa o ngā hokinga tōmua me te wairākau koretake e whai ake ana.

Ka hoki tuatahi te whakapakari. He pai te korikori māmā mai i te rā tuatoru mēnā kei tētahi wāhi te tā kāore e piko nui. Ko ngā āwangawanga ko te werawera me te toro. Ka whakangāwari te werawera e noho ana ki tētahi tā hou i ngā pukupuku, e piki ai te tūpono pokenga; ka kukume te toro kiri i ngā papanga whakapī. Hei te rua wiki kua mutu te whakapī mata, ā, ka taea te hoki ki te whakangungu katoa, engari ko te hiki taumaha e piko ai te wāhi tā me āta whakahoki mā ngā wātū torutoru.

Ka herea te kaukau, te kaukaururu, ngā kōputa wera, me ngā kaukau wera e te kati katoa o te mata. He māmā te ture: kāore he whakapī, kāore he pukupuku, kāore he kiri kohukohu. Ko te tikanga koinā te toru ki te whā wiki. Ka rua ngā tūpono i te taenga o tētahi tā ki raro i te wai i mua i tērā — te pokenga mai i te wai (ngā kōputa, ngā roto, te wai moana, ngā kōputa wera kei ngā kitakita katoa) me te ngaro wairākau nā te whakangāwari o te mata i mua i tōna katinga katoa. He pai te uwhiuwhi puta noa i te wā whakaora; ko te wehenga ko te ruku, kaua ko te pānga wai.

Ko te rā tika te mahi e tino-herea ana, ā, kei a ia te hiku roa rawa. I mua i te whā wiki, ka whakamemeha koretake te paninga UV nā te mea e tau tonu ana te wairākau me ngā kiko huri noa. I muri o te whā wiki, kua haumaru te tā ki te rā — engari ko te UV te take nui rawa o te memeha roa mō te toenga o te oranga o te tā. SPF 30 neke ake rānei, ia paninga, mō ake tonu. Ka memeha kitea tētahi tā ringaringa o tētahi e taraiwa ana ki te mahi kore-pare-rā i te rima tau; ka mau te tā ōrite mō te rua tekau tau me te SPF pūmau. Ka kapi te tohutohu mō te pare-rā a te American Academy of Dermatology i te SPF, te whānui-tukirangi, me ngā ture whakapaninga anō.

Ko ngā mahi e whakaaetia ana i te wiki tuatahi — ngā hīkoi māmā, te mahi tēpu, te moe māori — ngā mea māmā. Ko ngā mea e whakaaetia ana i te toru, i te whā wiki rānei ngā mea ka hē te nuinga o te tangata, nā te mea ka rite te āhua ora o te tā i mua i tōna tino ritenga.

Me pēhea e mōhio ai kei te ara tika te whakaora, kei te hē rānei?

Ara tika: whero māmā e memeha ana hei te rā rima, whakapī māori i ngā rā 5–14, te heke o te ngenge, kāore he kirika. Hē: whero e horapa ana i muri o te rā rima, hia whero, pirau, kirika, te mamae e kaha ake ana. Ko ngā tohu hē me kite tākuta i taua rā tonu.

Ka taea e tētahi tā whakaora te āhua mataku engari kei te tino pai. Mā te mōhio ki ngā tohu o te āhuatanga māori me ngā tohu kāore, ka tangohia te nuinga o te āwangawanga, ā, ka taea te mahi tere ina kei te tino hē tētahi mea.

Ko te āhuatanga māori tēnei. Rā tuatahi ki te tuatoru: whero, mahana, pupuhi māmā, te heke plasma mā, kohukohu rānei. Rā tuatoru ki te rima: te memeha o te whero ki roto ki te tapa o te tā, te mutu o te heke, te tīmata o te kikitanga, te ngaehe rānei. Rā rima ki te tekau mā whā: whakapī, he nui i ētahi wā — he rau kiri mate e taka ana, te āhua pōuri, kohukohu rānei o te tā i raro i te papanga mate. Rā tekau mā whā whakamua: kua kati katoa te mata, kua hoki te tae, ka memeha te ngaehe māmā, te maroke rānei ia wiki. Kāore tētahi o ēnā hei take āwangawanga; he mahi tika nā te tinana.

He rerekē te āhuatanga hē i te ahunga, kaua i te kaha noa. Ko te whero e horapa ana ki waho i te tapa o te tā i muri o te rā tuatoru — kaua he māwhero māmā e noho ana, engari he horapa tūturu — he tohu pokenga. Ko ngā hia whero e rere atu ana i te tā (ngā raina kitea o te whakahihi e haere ana ki runga i te peka) he tohu o te pānga o te pūnaha lymph, ā, me kite tākuta i taua rā tonu. Ko te pirau kōwhai, kākāriki, kino te haunga rānei, kāore he ruarua. Ko te kirika, te makariri, te māuiui ā-tinana i ngā wiki tuatahi e rua me toro tētahi tari hauora ahakoa te āhua o te tā. Ko te mamae e kaha ake ana i muri o te rā tuatoru, kaua e heke ana, he tohu hē anō — ka iti haere te mamae o te tā māori ia rā, kaua e nui haere.

Ko ngā urupare mate-kano he kāhui motuhake, puhoi ake. Ka puta te tikanga hei tipata kikini, ngenge, i te wā o te tā, i ngā wiki o muri rānei, i ētahi wā i te tae wairākau kotahi anake (ko te whero me te kōwhai ngā tino take). Ko te tipata e herea ana ki te tae kotahi he mate-kano, kaua he pokenga, ā, ko te wāhi tika he tohunga kiri, kaua he tari tūmatatenga.

Ko te tikanga whaihua rawa i te wā whakaora ko te whakaahua ā-rā. Ka kōrero mai tētahi whakataurite o te rā tuatoru me te rā rima mēnā kei te kaha haere te whero, kei te memeha rānei, i te āhua kāore e taea e te titiro ki te tā i te whakaata. Mēnā he kino ake te āhua i te rā rima i te rā tuatoru, koinā tō tohu — ā, ko ngā whakaahua tonu ngā mea ka pātaitia e te tākuta. Mō te whakaoti raruraru wāhanga-whakapī e raru ai te tangata, tirohia te whakaoti raruraru waenga-whakaora, ā, mō te tirohanga ā-wāhanga raupapa, ka kapi te tohutoro ā-wāhanga ā-kanohi ōrite i te āhua o ia wiki.

Ngā tohu whakaora: rā 1, wiki 1, wiki 2, wiki 4, ora katoa

ngā wāhanga whakaora — Ngā wāhanga inaki o te whakaoranga i muri i te tā: te whakahihi i ngā rā 1–3, te whakatika mata me te whakapī i ngā rā 4–14, te whakahanga anō o te kiri puta noa i ngā wiki 3–6, me te tau katoa hei te wiki 6–8. He tikanga me he kati tōna anō tā ia wāhanga, koinā te take kāore e mahi tētahi ture tiaki kotahi mō ngā mea katoa.